سامادهی در یوگا

سامادهی (Samadhi)، هشتمین و درواقع آخرین مرحله از یوگاست. اگر کسی به این مرحله برسد، به بالاترین سطح آگاهی، آرامش و اتحاد درونی دست پیدا می‌کند.

با رسیدن به سامادهی در یوگا، ذهن کاملاً آرام و ساکت می‎شود، تمایلات شخصی از بین می‌روند و تجربه‌ای ناب از یگانگی با جهان به وجود می‌آید.

منتها قبل از رسیدن به سامادهی، باید از سایر مراحل معنوی یوگا عبور کنید.

همچنین خود سامادهی نیز شامل مراحلی است که باید گام به گام طی شوند تا مرز میان «خود» و «جهان بیرون» از میان برداشته شود.

از آنجایی که سامادهی بسیار به مدیتیشن شباهت دارد، برخی آن را با مراقبه اشتباه می‌گیرند.

در این مقاله همراه ما باشید تا ببینیم سامادهی چیست؟ چه فرقی با مدیتیشن دارد و چطور می‌توان به این مرحله از یوگا رسید.

فهرست مطالب

سامادهی در یوگا

جایگاه سامادهی در مسیر هشت ‌مرحله‌ای یوگا

فواید رسیدن به سامادهی

تفاوت مدیتیشن و سامادهی

جمع‌بندی: سامادهی، راهی برای یکی شدن با جهان هستی

سامادهی در یوگا

سامادهی، یک واژه‌ی سانسکریت است که به‌طور تحت‌اللفظی به معنای «قرار دادن همه چیز در جای درست خود» یا «ادغام و وحدت کامل» است.

در سنت یوگا، سامادهی به حالتی گفته می‌شود که ذهن کاملاً روی یک چیز متمرکز می‌شود و مرز بین فرد، ذهن او و چیزی که به آن توجه دارد، از بین می‌رود.

در این وضعیت، فرد احساس یکی شدن با کل هستی یا حقیقت نهایی را تجربه می‌کند.

سامادهی، هشتمین و آخرین مرحله از یوگا است و مرحله‌ای است که با رسیدن به آن، از سعادت کامل بهره‌مند می‌شوید و از وابستگی به درون و بیرون رهایی می‌یابید.

با تجربه‌ی سامادهی، تفاوت میان درون و بیرون از بین می‌رود و همه‌ چیز به‌صورت یگانه و یکپارچه تجربه خواهد شد.

در این حالت می‌توانید هر چیزی را به ‌طور برابر و بی‌طرفانه مشاهده کنید و ذهنتان درگیر عوامل بیرونی و درونی نمی‎شود.

همچنین احساس نفرت یا دل‌بستگی به چیزی نخواهید داشت، قضاوت نمی‌کنید و به هیچ شخص، موقعیت و یا شیء خاصی وابسته نمی‎شوید.

می‌توان گفت سامادهی، همان حالت رهایی واقعی است!

خیلی‌ها تصور می‌کنند سامادهی پایان راه یوگاست، اما واقعیت این است که سامادهی نه یک مقصد، بلکه دری است به سوی نوعی متفاوت از آگاهی!

مثل کسی که برای سال‌ها تلاش کرده است تا از تاریکی خارج شود و ناگهان به روشنی بی‌پایان می‌رسد.

این مرحله، آغاز بینش تازه‌ای است به زندگی، به هستی و به خود!

اما باید بدانید که سامادهی، یک وضعیت دائمی نیست و رسیدن به آن هم به آسانی صورت نخواهد گرفت.

شاید سال‎ها و حتی دهه‌ها تمرین و پیمودن مسیر یوگا لازم باشد تا بتوانید به این مرحله برسید.

در یوگا سوترا (نوشته پاتانجلی- فیلسوف و حکیم هندی)، اشاره شده است که فقط وقتی می‌توانید به سامادهی برسید که کاملاً آمادگی داشته و از هرگونه خاطرات گذشته، دل‌بستگی، قضاوت و میل پاک شده باشید.

وقتی ذهن شما کاملاً پاک و خالص شود، می‌توانید برای مدتی در سامادهی بمانید و بعد به یک حالت نسبتاً پایدار مانند موکشا (رهایی نهایی) برسید.

جایگاه سامادهی در مسیر هشت ‌مرحله‌ای یوگا

مسیر درونی یوگا از طریق 8 مرحله‌ی پیوسته، فرد را از پایبندی به اصول اخلاقی تا بالاترین سطوح آگاهی یعنی سامادهی هدایت می‌کند.

این مسیر 8 گانه به شرح زیر است:

• یاما (Yama): اصول اخلاقی
• نیاما (Niyama): انضباط شخصی
• آسانا (Asana): وضعیت‌های فیزیکی بدن
• پرانایاما (Pranayama): کنترل تنفس
• پراتیاهارا (Pratyahara): بازگرداندن حواس به درون
• دهارانا (Dharana): تمرکز
• دیانا (Dhyana): مراقبه یا مراقبت مداوم
• سامادهی (Samādhi): جذب کامل ذهنی و وحدت با آگاهی برتر

چگونه به سامادهی برسیم؟ (۶ گام به سوی آگاهی ناب)

رسیدن به سامادهی نیازمند تمرین مستمر، خودکاوی عمیق و پاک‌سازی ذهن از آلودگی‌های فکری است.

تمرین مداوم مراقبه، تمرکز و پیروی از اصول اخلاقی و معنوی در یوگا، ابزارهای اصلی در این مسیر هستند.

هیچ راه میان‌بری وجود ندارد؛ بلکه باید از طریق تلاش صادقانه، تسلیم درونی، و عشق به حقیقت، به این حالت رسید.

اما تلاش برای رسیدن به سامادهی بدون اینکه درک درستی از آن داشته باشید و بدون روش مشخص و طی کردن مراحل ابتدایی، مثل ساختن یک آسمان‌خراش است در حالی که نه آن را دیده‌اید و نه نقشه‌ای از آن دارید و حتی نمی‌دانید چگونه باید پی‌ریزی را انجام دهید.

بنابراین تمام انرژی و وقت شما در این مسیر اتلاف می‎شود.

به همین دلیل در ادامه، مسیر شش‌مرحله‌ای رسیدن به سامادهی که پس از طی هفت مرحله پیشین یوگا از یاما تا دیانا قرار دارد، مورد بررسی قرار می‌گیرد.

این مسیر شش‌گانه توسط پاتانجلی ترسیم شده است:

1- ساویتارکا سامادهی (Savitarka Samadhi)

این مرحله‌ی ابتدایی از سامادهی است و فردی که به این مرحله می‎رسد، از تجربه‌ی جذب ذهنی همراه با فرآیندهای استدلالی برخوردار است.

اگرچه هنوز ذهن درگیر فعالیت‌های شناختی (مثل فکر کردن، تحلیل و توجه کردن) است، اما می‌تواند به طور کامل بر شیء انتخاب شده برای مراقبه (مانترا، تصویر یا تنفس) تمرکز کند.

2- نیرویتارکا سامادهی (Nirvitarka Samadhi)

در این مرحله، فرد به جذب ذهنی عمیق‌تری می‎رسد و فرآیندهای شناختی متوقف می‎شوند.

در نتیجه فرد وارد یک حالت ناب از آگاهی بدون افکار مزاحم می‎شود و ذهن می‌تواند کاملاً بر شیء مدنظر برای مراقبه تمرکز کند.

به همین دلیل فرد به نوعی آرامش درونی عمیق همراه با شفافیت ذهنی می‌رسد.

3- ساویچارا سامادهی (Savichara Samadhi)

این مرحله از سامادهی در یوگا نسبت به دو مرحله‌ی قبلی، عمیق‌تر است.

در ساویچارا سامادهی، حتی تحلیل‌ها و اندیشه‌های خیلی ظریف و جزئی ذهن نیز از بین می‌روند و فرد به حالتی از آگاهی ناب دست پیدا می‌کند که از هرگونه فعالیت ذهنی بالاتر است.

بنابراین ذهن به آرامش کامل می‎رسد و فرد با موضوع مراقبه (مانترا، تنفس و یا هر چیز دیگری) یکی می‎شود و به احساس یگانگی و آرامش درونی دست پیدا می‎کند.

4- نیرویچارا سامادهی (Nirvichara Samadhi)

هرچه مراحل سامادهی جلوتر می‌روند، عمیق‌تر می‎شوند.

نیرویچارا سامادهی، مرحله‌ای عمیق‌تر از جذب است که حتی تحلیل بسیار ناچیز و یا فکر کردن نیز متوقف می‎شود و فرد تمرین‌کننده می‌تواند به آگاهی ناب برسد که از هرگونه فعالیت ذهنی بالاتر است.

در این مرحله از سامادهی در یوگا، ذهن فرد کاملاً ساکت و آرام می‌‎شود و دیگر بین خودش و آنچه که روی آن تمرکز کرده است، حس جدایی ندارد.

به همین دلیل احساس شادی و آرامش می‌کند.

5- ساسمیتا سامادهی (Sasmita Samadhi)

در این مرحله، فرد هنوز احساس لطیفی از «من هستم» را دارد.

هرچند از فکرها و هویت معمولی خودش در زندگی فاصله گرفته و هویت‌های روزمره و ذهنی برایش کم‌رنگ شده است، اما هنوز در ذهنش یک زمزمه تکرار می‎شود: « من هستم و وجود دارم!»

6- آسامپراجناتا سامادهی (Asamprajnata Samadhi)

این مرحله که از آن با عنوان نیربیجا (Nirbija) یا بدون دانه نیز یاد می‎شود، آخرین و بالاترین حالت از سامادهی و جذب است که در سوتراها وجود دارد.

در این حالت، فرد کاملاً از هویت فردی خود جدا شده و بالاتر رفته است و با آگاهی کیهان و کائنات یکی می‎شود.

بنابراین هیچ احساس دوگانگی میان خودش و جهان ندارد و آگاهی ناب ظاهر می‎شود.

فواید رسیدن به سامادهی

اگر به سامادهی در یوگا برسید، می‌توانید از فواید زیر بهره‌مند شوید:

1- افزایش فعالیت امواج مغزی

وقتی فردی به عمیق‌ترین مرحله‌ی سامادهی می‌رسد، امواج گاما در مغز او افزایش می‌یابند.

در نتیجه عملکرد شناختی، تمرکز و حالت یگانگی فرد با محیط بیشتر می‌شود.

اما اگر فرد کمی در سامادهی پیش رفته باشد و در مراحل سوم و چهارم باشد، امواج تتا افزایش می‌یابند.

افزایش این امواج با آرامش عمیق و خلاقیت در ارتباط است؛ بنابراین فردی که به مراحل میانی سامادهی می‌رسد، آرام می‌شود و خلاقیت بیشتری خواهد داشت.

در مراحل اولیه سامادهی که هنوز ذهن با محیط پیرامون در ارتباط است، امواج آلفا فعال می‌شوند و این امواج، باعث حالتی از آرامش در هوشیاری می‌شوند.

2- بهبود شرایط مغزی در طولانی مدت

رسیدن به سامادهی و ماندگاری در این حالت، می‌تواند تغییرات بلند مدت و عمیقی در مغز ایجاد کند مانند:

• افزایش ضخامت قشر مغز: این بخش از مغز مسئول توجه، آگاهی حسی و تنظیم عاطفی است.

• کاهش اندازه آمیگدال: آمیگدال‌ها مسئول پاسخ به ترس و استرس هستند و با رسیدن به سامادهی، واکنش‌پذیری مغز به استرس، ترس و احساسات منفی کاهش می‌یابد.

3- فعال شدن مناطق کلیدی مغز

در طی سامادهی، مناطق زیر در مغز فعال می‎شوند:

• اینسولا (Insula)
• تالاموس (Thalamus)
• لوب آهیانه (Parietal Lobe)
• قشر جلوی مغز (Prefrontal Cortex)
• قشر سینگولیت قدامی (Anterior Cingulate Cortex (ACC))

4- افزایش هورمون‌ها و بهبود عملکرد انتقال‌دهنده‌های عصبی

در طی حالت‌های سامادهی، هورمون‌های زیر افزایش می‌یابند:

• دوپامین: باعث ایجاد حس رضایت عمیق می‎شود.
• گابا: تحریک‌پذیری عصبی و اضطراب را کاهش می‌دهد.
• اندورفین‌ها: بهبوددهنده‌های خلق‌وخو هستند و سرخوشی در فرد ایجاد می‌کنند.
• سروتونین: خلق‌وخو را تنظیم می‌کند و باعث احساس آرامش درونی و سعادت می‎شود.

5- متعادل‌سازی سیستم عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک

اگر فردی به سامادهی برسد، دو سیستم عصبی زیر در او متعادل می‌شوند:

• سیستم عصبی سمپاتیک (SNS): این سیستم عصبی که با واکنش‌های جنگ‌وگریز در ارتباط است، در طول رسیدن به مراحل سامادهی، فعالیت کمتری دارد. به همین دلیل استرس کاهش می‌باید و سطح کورتیزول در بدن کم می‌شود.
• سیستم عصبی پاراسمپاتیک (PNS): این سیستم مسئول استراحت و هضم مواد غذایی در بدن است. در نتیجه با طی کردن مراحل مراقبه و رسیدن به سامادهی، فشار خون و ضربان قلب کاهش می‎یابد و بدن در حالت استراحت عمیق می‌رود.

6- بهبود شرایط عاطفی و شناختی

وقتی در مسیر رسیدن به سامادهی گام برمی‌دارید، از مزایای عاطفی و شناختی زیر بهره‌مند خواهید شد:

• تنظیم عاطفی عمیق: افرادی که به حالت سامادهی در یوگا می‎رسند، اغلب تنظیم عاطفی عمیقی را تجربه خواهند کرد. چرا؟ به این دلیل که مناطقی مانند آمیگدال (مرکز پاسخ به ترس و استرس) و قشر جلوی مغز (تصمیم‌گیری منطقی) به طور هماهنگ عمل می‌کنند و نسبت به محرک‌های خارجی واکنش‌پذیری کمی خواهند داشت.
• افزایش تمرکز و عملکرد شناختی: از آنجایی که برای رسیدن به سامادهی به توجهی پایدار نیاز است، عملکردهای شناختی مانند حافظه، توجه و تصمیم‌گیری نیز بهبود می‌یابند.

7- اثرات مثبت روان‌شناختی بلندمدت

دستیابی به سامادهی، می‌تواند اثرات روان‌شناختی عمیقی داشته باشد مانند:

• افزایش تاب‌آوری و بهبود هوش هیجانی: انجام مراقبه منظم برای رسیدن به سامادهی، باعث افزایش ظرفیت مغز برای مقابله با استرس می‌شود و همچنین هوش هیجانی را بهبود می‌بخشد و تاب‌آوری را افزایش می‌دهد.
• رسیدن به سعادت و افزایش شفقت: برای رسیدن به سامادهی، معمولاً احساسات شدیدی مانند شفقت، شادی و عشق به همه‌ی موجودات در فرد ایجاد می‎شود و این موضوع می‌تواند به دلیل ترکیبی از تغییرات عصبی-شیمیایی در مغز و خاموش شدن فعالیت ذهنی خودخواهانه باشد.

تفاوت مدیتیشن و سامادهی

هرچند مدیتیشن (Dhyana) و سامادهی هر دو جزو مراحل درونی در یوگا هستند و در امتداد هم قرار می‌گیرند، اما یکسری تفاوت‌های ظریف بینشان وجود دارد که باعث تمایز آن‌ها از هم می‌شود.

این تفاوت‌ها به شرح زیر هستند:

• مدیتیشن در مرحله‌ی هفتم یوگا قرار دارد و شامل تمرکز پایدار و سکون ذهن می‌شود در حالی که سامادهی در مرحله‌ی هشتم است و فراتر رفتن از ذهن را شامل می‌شود.
• در مدیتیشن ذهن فرد هنوز به مراقبت و بازگرداندن به موضوع مراقبه نیاز دارد اما در سامادهی، «فردیت و من بودن» و « شیء مورد تمرکز یا مراقبه» با یکدیگر یکی و متحد می‌شوند.
• در مدیتیشن فرد تجربه‌ای از تمرکزی بدون تلاش و پیوسته بر یک شیء، وضعیت و یا انواع مانترا را خواهد داشت اما در سامادهی، فرد نیازی به تمرکز یا تلاش ذهنی ندارد.
• در مدیتیشن هرچند افکار بسیار کم هستند اما آگاهی از «بودن و حضور در تمرین» وجود دارد اما در سامادهی، فرد تجربه‌ای از یگانگی، شادی بی‌قیدوشرط، بینش و آرامش مطلق را خواهد داشت.
• مدیتیشن یا دیانا، نتیجه و حاصل تکرار و عمیق شدن در دهارانا یا تمرکز (مرحله ششم یوگا) است. در صورتی که سامادهی، نتیجه‌ی عمیق‌ترین سطح از مدیتیشن است که فرد از «خود وجودی» بالاتر می‌رود.

اگر بخواهیم مهم‌ترین تفاوت سامادهی و مدیتیشن را بگوییم، این است که مدیتیشن راه است و سامادهی، مقصد!

در مدیتیشن ذهن در حالتی از سکون است و در سامادهی، ذهن به کلی محو می‎شود.

اما برای اینکه بهتر بتوانید تفاوت این دو مرحله را بهتر درک کنید، پیشنهاد می‌کنیم مطلب «مدیتیشن چیست» را مطالعه کنید.

جمع‌بندی: سامادهی، راهی برای یکی شدن با جهان هستی

سامادهی، اوج مسیر معنوی در یوگا است و فرد از مرزهای ذهن، افکار و منیّت خود عبور می‌کند و به آگاهی ناب و یگانگی با هستی می‌رسد.

رسیدن به سامادهی، فقط یک تجربه‌ی روحانی و کمیاب نیست بلکه آثار و فواید روان‌شناختی و عصبی عمیقی بر فرد می‌گذارد که نتیجه‌ی آن، دستیابی به آرامش پایدار، شادی درونی، افزایش تمرکز، خلاقیت و رهایی از استرس است.

هرچند سامادهی مقصد نهایی در یوگا است اما مسیر رسیدن به آن نیز خود منبعی از رشد، آگاهی و دگرگونی است.

مثلاً تا زمانی که شما نتوانید در مدیتیشن عمیق شوید، مسلماً نمی‌توانید به سامادهی در یوگا نیز دست یابید.

از این رو پیشنهاد می‌کنیم برای طی کردن بهتر این مسیر، در کلاس مدیتیشن MNstudio شرکت کنید.